한국국제교류재단

Hai mươi năm trước số lượng bảo tàng Hàn Quốc đã tới hàng nghìn, giờ thì chắc chắn là hơn rất nhiều. Tôi mê bảo tàng Hàn Quốc, từ bảo tàng to nhất là bảo tàng Lịch sử Quốc gia đến các bảo tàng cộng đồng bé xíu xiu ở Daejon, Gangneung, Jeonju, Danjin… bởi vì ở mỗi bảo tàng tôi đều có được những trải nghiệm đa dạng, thú vị về lịch sử, văn hoá Hàn Quốc và đặc biệt là học được nhiều kinh nghiệm nghề nghiệp. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là một trong những bài học kinh nghiệm tốt nhất của thế giới về xây dựng bảo tàng từ việc chuẩn bị nội dung, phát triển ý tưởng kiến trúc đến việc thi thiết kế công trình, thiết kế trưng bày, xây dựng ngôi nhà và thi công trưng bày. Tất cả được diễn ra trong một kế hoạch tổng thể, phối hợp nhịp nhàng, đồng bộ của các chuyên ngành Kiến trúc, Xây dựng, Mỹ thuật, Bảo tàng học, Lịch sử, Văn hoá và các ngành khoa học khác. Công trình này đã diễn ra trong hơn sáu năm với sự đầu tư rất lớn của Chính phủ Hàn Quốc và vớí sự tham gia của nhiều chuyên gia hàng đầu của quốc tế.Bảo tàng Văn hoá Dân gian Hàn Quốc là một điển hình về trưng bày và diễn giải di sản văn hoá phi vật thể. Hàng chục năm trước khi có Công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể thì Bảo tàng Văn hoá Dân gian đã rất thành công trong việc nghiên cứu các loại hình di sản, tư liệu hoá chúng, “vật thể hoá” bằng trưng bày có bối cảnh, mô phỏng để kể câu chuyện đời sống của người dân Hàn Quốc một cách sinh động và vô cùng bản sắc. Bảo tàng này luôn dẫn đầu hệ thống các bảo tàng văn hoá dân gian, bảo tàng nhân học của Hàn Quốc trong nghiên cứu, sưu tầm, trưng bày và giáo dục di sản. Có lẽ vì thế mà Hiệp hội các Bảo tàng Quốc tế ICOM đã chọn Hàn Quốc là nơi tổ chức kỳ hội nghị lớn năm 2004 với chủ đề “Bảo tàng và Di sản văn hoá phi vật thể”. Cũng từ đó mà các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý văn hoá của Hàn Quốc đã nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của việc bảo vệ di sản văn hoá nói chung và di sản văn hoá phi vật thể nói riêng gắn với phát triển bền vững. Gần 20 năm phê chuẩn và thực hiện Công ước UNESCO 2003, Hàn Quốc đã đạt được những thành tựu lớn trong việc bảo vệ di sản với sự tham gia của cộng đồng, trong đó các bảo tàng là điểm đến, nơi gặp gỡ, chia sẻ và ước mơ bởi vì mỗi cộng đồng đều nhận thấy bản sắc của chính mình ở đó.

Tôi đặc biệt thích Bảo tàng Kéo co ở thành phố Danjin, một mô hình bảo tàng di sản của cộng đồng, vì cộng đồng và bởi cộng đồng. Kéo co thể thao thì có ở nhiều nước trên thế giới nhưng kéo co nghi lễ thì phổ biến hơn các nước khu vực Châu Á Thái Bình Dương. Để bảo vệ sự đa dạng và tính độc đáo bản sắc của các loại hình kéo co trong khu vực, để thể hiện sự tôn trọng văn hoá của mỗi quốc gia cũng và khích kệ hợp tác, giao lưu văn hoá mà bốn nước Hàn Quốc, Việt Nam, Philipines và Cambodia đã cùng xây dựng, đệ trình hồ sơ “Tập quán và nghi lễ Kéo co” để đề cử với UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hoá Phi vật thể Đại diện của Nhân loại. Điều này đã trở thành hiện thực vào năm 2015. Bảo tàng Kéo co ở Danjin được thành lập ở chính nơi có cộng đồng kéo co, có Hiệp hội Kéo co của Hàn Quốc.

Bảo tàng Kéo co - ngôi nhà chung của cộng đồng
ⓒ Bảo tàng Kéo co Danjin

Bảo tàng ngày một phát triển, sôi nổi kể từ sau sự kiện vinh danh của UNESCO. Danjin là một trong sáu thành phố ở Hàn Quốc có tập quán kéo co lâu đời. Mỗi cộng đồng Kéo co có cách thực hành nghi lễ khác nhau nhưng bộ dây co của Danjin to nhất và có lễ hội đông người nhất. Hai chiếc dây co có trọng lượng khoảng 40 tấn và dài 90m. Để bện nó người ta làm mất một tháng. Vào hội, họ kéo từ hai phía chân núi lên gặp nhau tại đỉnh núi nơi có bảo tàng, quảng trường lễ hội và bắt đầu nghi lễ kéo co. Một cuộc như thế mất cả buổi với gần 6.000 người tham gia. Mỗi năm chỉ có một lần hội và vì thế câu chuyện kéo co còn được diễn giải trong bảo tàng để du khách đến Danjin biết rằng ở đây có Hội Kéo co, để trẻ em được trải nghiệm kéo co của cộng đồng mình và các cộng đồng khác mỗi ngày. Bảo tàng là trung tâm sinh hoạt văn hoá của cộng đồng kéo co. Ở đó có hội trường, có phòng họp, phòng làm việc và đương nhiên có các trưng bày về kéo co. Với sự tinh tế, tỷ mỷ và khéo léo của các nghệ nhân nghề thủ công Hàn Quốc, trưng bày đã làm mô hình diễn tả quang cảnh kéo co của sáu cộng đồng. Dân biển thì kéo co hình con cua, dân núi cao kéo co hình con rồng, còn dân vùng đồng bằng thì dây kéo co hình con rết…Năm 2019 đoàn Kéo co Ngồi của phường Thạch Bàn, Quận Long Biên, Thành phố Hà Nội đã tham gia ngày hội Kéo co Danjin và tặng cho bảo tàng một bộ dây kéo co cùng với các trang phục trình diễn. Bảo tàng thường xuyên dùng bộ này cho chương trình giáo dục di sản. Từ các bảo tàng lớn đến bảo tàng nhỏ, từ bảo tàng quốc gia đến bảo tàng địa phương, ở Hàn Quốc bảo tàng nào cùng có rất nhiều chương trình giáo dục cho học sinh nhất là cấp tiểu học và trung học. Đây là lĩnh vực mà các bảo tàng Việt Nam cần học hỏi các bạn.

Chương trình giáo dục di sản của Bảo tàng Kéo co ở Danjin
ⓒ Bảo tàng Kéo co Danjin

Hàn Quốc là đất nước của sáng tạo công nghệ. IT đã được ứng dụng trong bảo tàng từ những năm đầu thế kỷ XXI. Ấn tượng đầu tiên của tôi khi tôi đến Hàn Quốc lần đầu năm 2003 là Bảo tàng Di sản phi vật thể ở Gangneung. Bên cạnh một tổ hợp mô hình rất hoành tráng diễn giải một lễ hội lớn là niềm tự hào của thành phố này bạn sẽ được trải nghiệm việc gửi lời nguyện ước đến thần linh bằng hình thức “hoá vàng” ảo. Bạn đưa hai tay vào hộp tủ công nghệ, một tờ sớ nguyện ước xuất hiện ở lòng bàn tay bạn. Đưa dần tay lên cao tờ sớ nguyện ước trở thành ngọn lửa nhỏ lung linh từ từ bay lên và biến mất. Bạn đã gửi lời nguyện ước thành công. Chỉ đơn giản thế thôi nhưng đó là một sáng tạo bảo tàng với thông điệp mà ai cũng thích: thần linh luôn bên bạn, lắng nghe và phù hộ bạn. Gần đây Hiệp hội Bảo tàng quốc tế ICOM vừa thông qua một định nghĩa bảo tàng mới, ở đó các bảo tàng được khuyến khích kể câu chuyện của cộng đồng, di sản văn hoá phi vật thể của họ. Công nghệ sẽ là phương tiện để diễn giải, quảng bá và kết nối các nền văn hoá của nhân loại. Bảo tàng Hàn Quốc luôn tiên phong trong lĩnh vực này.